Bir Tondaki Akorlar Nasıl Bulunur? Diyatonik Akorlar

Bir gamı biliyor ama “Bu tonda hangi akorlar var?” sorusunda liste arıyorsanız, eksik olan yeni bir ezber değil, gamı üçlüler hâlinde okuma yöntemidir. Diyatonik akor, seçilen gamın notalarından kurulur; üç sesli temel biçimde bir nota alınır, sıradaki gam notası atlanır, sonraki alınır ve işlem bir kez daha yapılır. Böylece her gam derecesinin üstünde 1–3–5 yığını oluşur. Akor kalitesi, bu notaların gerçek aralıklarından çıkar; majör ya da minör etiketi tahmin edilmez.

Diyatonik sözcüğü neyi sınırlar?

Bu yazıda “diyatonik”, ele alınan yedi notalı majör veya doğal minör gamın içindeki seslerle sınırlı kalmak anlamına gelir. Do majörde Do–Re–Mi–Fa–Sol–La–Si notaları vardır. Do kökünden birer gam basamağı atlayınca Do–Mi–Sol; Re kökünden Re–Fa–La bulunur. İlk yığın majör, ikincisi minördür.

Akor kökünü gösteren Roma rakamı, tondan bağımsız dereceyi anlatır. Büyük harf majör, küçük harf minör üç sesli akoru belirtir; yanındaki ° işareti eksik akoru gösterir. Örneğin IV dördüncü derecedeki majör akor, ii ikinci derecedeki minör akordur. Kök, üçlü ve beşli aralıklarını tazelemek gerekirse majör-minör akor kurma yöntemi üzerinden notaları tek tek denetleyin.

Do majörün yedi üç sesli akoru

Majör gamdaki kalite dizisi her tona taşınabilir: I–ii–iii–IV–V–vi–vii°. Sabit kalan akor adları değil, dereceler ve kalitelerdir. Do majör, donanımında diyez veya bemol olmadığı için işlemi görünür kılan iyi bir başlangıçtır.

Si–Re küçük üçlü, Si–Fa eksik beşli oluşturduğu için yedinci derece akoru eksiktir. Onu “Bm” yazmak, Fa’yı yanlışlıkla Fa♯ yapmak olur ve Do majör gamının dışına çıkartır. Aralık adı ile yarım ses uzaklığını birlikte kontrol etmek için aralık tablosundaki küçük üçlü ve eksik beşliyi karşılaştırın.

La doğal minörde kalite sırası değişir

La doğal minörün sesleri tonikten başlayarak La–Si–Do–Re, devamında Mi–Fa–Sol’dür. Aynı “bir al, bir atla” işlemi uygulandığında kalite deseni i–ii°–III–iv–v–VI–VII olur. Burada beşinci derece doğal minör malzemesiyle minördür: Mi–Sol–Si, yani Em.

Do majör ile La doğal minör tablolarında aynı akor adlarını görmeniz, işlevlerin de aynı olduğu anlamına gelmez. C akoru ilk tabloda I, ikincide III’tür; Am ise Do majörde vi, La minörde i olur. Bir akorun Roma rakamını yazmadan önce tonu belirlemek gerekir. Bu nedenle analizde tonal merkez için birden çok kanıt toplamak, yalnız akor kümesine bakmaktan daha güvenlidir.

Minörde neden bazen E yerine E majör duyulur?

Doğal minör tablosu doğru bir başlangıç haritasıdır, fakat tonal minör müziğin bütün davranışını kapsamaz. La minörde yedinci derece Sol, Sol♯ yapıldığında merkeze yarım ses aşağıdan yönelen bir öncü ses elde edilir. Bunun sonucunda beşinci derece Mi–Sol♯–Si olur ve v yerine V, yani E majör yazılır. Sol♯–Si–Re yığını da vii° oluşturur.

Yükseltilmiş Sol, onu içeren diğer akorları da etkiler; bütün armonik minör gamından akor kurarsanız Do–Mi–Sol♯ artık üç sesli bir III+ akorudur. Bu yüzden “minör tonda her zaman şu yedi akor vardır” diye tek, kapalı bir liste sunmak yanıltıcıdır. Gerçek parçalarda doğal, armonik ve melodik minör kaynakları bağlama göre karışabilir. E–Am hareketindeki Sol♯’nin La’ya çekimini çalın; sonra Em–Am ile karşılaştırıp iki dominant etkisini kulağınızla ayırın.

Gitarda iki yürüyüşle derece işlevini duyun

Önce Do majörde C–Am–Dm–G–C çalın. Dereceler I–vi–ii–V–I olur. Açık şekilleri C x-3-2-0-1-0, Am x-0-2-2-1-0, Dm x-x-0-2-3-1 ve G 3-2-0-0-0-3 olarak kullanabilirsiniz. Her akoru dört vuruş tutun; son G’den C’ye geçerken Si notasının Do’ya yönelişini ayrıca söyleyin.

İkinci turda La doğal minör için Am–Dm–Em–Am, yani i–iv–v–i çalın. Ardından Em’yi E majörle değiştirin: E 0-2-2-1-0-0. Üçüncü tel açık Sol yerine birinci perdedeki Sol♯ duyulur. Değişen tek perdeyi önce tek başına, sonra tam akor içinde dinlemek doğal minör tablosu ile tonal minör uygulamasını birbirine bağlar.

Herhangi bir tonda akor çıkarma algoritması

1. Tonun gamını doğru harf ve işaretlerle yazın. Re majör için Re–Mi–Fa♯–Sol–La–Si–Do♯ gerekir.
2. Her gam derecesini sırayla kök yapın.
3. Kökten sonra bir gam notasını atlayıp üçüncüyü, bir tane daha atlayıp beşliyi alın.
4. Kök–üçlü ve kök–beşli aralıklarından majör, minör ya da eksik kaliteyi belirleyin.
5. Roma rakamında dereceyi ve kaliteyi birlikte gösterin.
6. Sonucu bilinen desenle denetleyin; majörde I–ii–iii–IV–V–vi–vii° beklenir.

Re majörde bu işlem D, Em, F♯m, G, A, Bm ve C♯dim sonuçlarını verir. Fa♯m akorunu “G♭m” diye yazmak tonal harf sırasını bozar; üçüncü derece Fa kökenli olmalıdır. Donanımı baştan doğru seçmek için beşliler çemberindeki diyez sırasını kontrol edin.

Kulak ve kâğıdı birleştiren dört tur

1. Do majör gamını tek telde çalın, sonra her dereceyi kök kabul edip tablodaki akor adını söyleyin.
2. I, IV ve V akorlarını karışık kaydedin; gözler kapalıyken hangisinin en kararlı duyulduğunu, hangisinin merkeze yöneldiğini not edin.
3. La minörde v–i ve V–i çiftlerini arka arkaya çalın; Sol ile Sol♯ farkını sesinizle taklit edin.
4. Re majör için tabloya bakmadan yedi akoru çıkarın ve her akorun üçüncüsünü klavyede tek nota hâlinde doğrulayın.

Diyatonik akorları bulmanın güvenilir yolu, akor listesini hafızadan çağırmak değil, gamın her derecesine aynı yapım kuralını uygulamaktır. Gamı doğru yazın, birer basamak atlayarak üçlüleri kurun, aralıklarla kaliteyi denetleyin ve Roma rakamını tonal bağlama göre verin. Son aşamada akorları gitarda çalıp özellikle üçlüleri dinlediğinizde, teori seçilen gam içinde hangi üç sesli akorların diyatonik olduğunu söylerken kulağınız onların merkez çevresindeki görevlerini ayırt etmeye başlar.